2-6- امتیاز، پرهیز و فرار مالیاتی16
2-7- انواع درآمدهای دولت17
2-8- بررسی ضرورت مالیات در اقتصاد 18
2-9- مالیاتهای مستقیم و غیر مستقیم وجوه تمایز آنها20
2-10- انواع مالیاتها22
2-10-1- مالیات بر درآمد وثروت 23
2-10-2- مالیات بر کالاها و خدمات23
عنوانصفحه
2-10-3- مالیات بر سازمانها ……………….25
2-10-4- مالیات بر رهن 26
2-10-5- مالیات در اقتصاد جهانی 27
2-11- بررسی نقش مالیاتها در تخصیص منابع، تصحیح و تثبیت فعالیتهای اقتصادی………………………………..28
2-12- اختلالات در تخصیص منابع وکاهش رفاه و رشد اقتصادی…………………………………………………………..30
2-13- سیاستگذاری و اصلاح نظام مالیاتی در کشورهای در حال توسعه……………………………………………….31
2-14- اثرات عامل مالیات در یک مدل دو بخشی رشد درونزا……………………………………………………………………31
2-15- بررسی مالیات از جنبه های انگیزه و منابع…………………………………………………………………………………….32
2-16- مسأله انتقال مالیاتها………………………………………………………………………………………………………………………32
2-17- ظرفیت مالیاتی……………………………………………………………………………………………………………………………….33
2-17-1- تعاریف مختلف از ظرفیت مالیاتی……………………………………………………………………………………………33
2-17-2- ساختار انواع ظرفیت مالیاتی……………………………………………………………………………………………………..35
2-17-3- عوامل تشخیص ظرفیت مالیاتی جامعه…………………………………………………………………………………..38
2-18- تلاش مالیاتی…………………………………………………………………………………………………………………………………..38
2-18-1- تلاش مالیاتی، تعریف، مفهوم و نحوه محاسبه………………………………………………………………………….39
2-18-2- عوامل تعیین کننده تلاش مالیاتی( برسی اجمالی ادبیات مربوطه)………………………………………….39

2-19- سابقه تحقیق…………………………………………………………………………………………………………………………………..42
2-19-1- کارهای انجام شده در داخل کشور……………………………………………………………………………………………42
2-19-2- کارهای انجام شده برای کشورهای در حال توسعه……………………………………………………………………..48
2-20- نتیجه گیری…………………………………………………………………………………………………………………………………..59
فصل سوم: الگوی نظری پژوهش
مقدمه61
3-1- تعیین و تصریح الگو61
3-1-1- عوامل تعیین کننده ظرفیت مالیاتی 62
3-1-1-1- نسبت مالیاتی مطلوب63
3-1-1-2- سهم بخشهای مختلف از تولید ناخالص داخلی .63
3-1-1-3- درجه باز بودن اقتصاد64
3-1-1-4- سهم بخش جمعیت شهری از کل جمعیت……………………………………………………………………………….64
3-1-1-5- درجه پولی کردن…………………………………………………………………………………………………………………….64
عنوانصفحه
3-1-1-6- ضریب جینی ………………………………………………………………………………………………………………………..65
3-2- تصریح الگو………………………………………………………………………………………………………………………….65
3-2-1- تابع رفاه اجتماعی مطلوبیتگرایان ………………………………………………………………………………………………….67
3-2-2- تابع رفاه اجتماعی رالزین …………………………………………………………………………………………………………………68
3-2-3- تابع رفاه اجتماعی برنولی-نش ………………………………………………………………………………………………………..69
3-2-4- تابع رفاه اجتماعی همکشش …………………………………………………………………………………………………………..69
3-3- تلاش مالیاتی…………………………………………………………………………………………………………………………………..78
3-4- داده های تابلویی………………………………………………………………………………………………………………………………79
3-5- روشهای تخمین داده های تابلویی……………………………………………………………………………………………………79
3-5-1- مراحل تخمین به وسیله داده های تلفیقی………………………………………………………………………………….80
3-5-2- اثرات ثابت………………………………………………………………………………………………………………………………………82
3-5-3- اثرات تصادفی…………………………………………………………………………………………………………………………..83
3-5-4- آماره هاسمن………………………………………………………………………………………………………………………………….83
3-5-5- آزمون LM بروش پاگان……………………………………………………………………………………………………………….84
3-6- جمع بندی……………………………………………………………………………………………………………………………………….85

فصل چهارم: تجزیه و تحلیل الگو بر اساس مشاهدات تجربی
مقدمه87
4-1- داده های پانل87
4-1-1- اثرات ثابت 88
4-1-2- اثرات تصادفی89
4-2- برآورد الگو 90
4-2-1- محاسبه نسبت مالیاتی تخمینی 96
4-2-2- محاسبه تلاش مالیاتی …………………………………………………………………………………………………….97
4-3- نتیجه گیری……………………………………………………………………………………………………………….104
فصل پنجم: نتیجهگیری و پیشنهادها
5-1- مقدمه105
5-2- نتایج پژوهش106
5-3- آزمون فرضیهها107
عنوانصفحه
5-4- محدودیتهای پژوهش108
5-5- پیشنهادات 108
5-5-1- پیشنهادات پژوهشی 108
5-5-2- پیشنهادات کاربردی 108
پیوست109
منابع و مآخذ119

فهرست شکلها
عنوانصفحه
شکل (3-1)نمودار رفاه اجتماعی مطلوبیتگرایی ……………………………………………………………………………………………68
شکل (3-1) نمودار رفاه اجتماعی رالزین ……………………………………………………………………………………………………….69
شکل (3-1)نمودار تابع عمومی رفاه اجتماعی ………………………………………………………………………………………………..70
شکل (4-1) نمودارهای نسبت مالیاتی واقعی و تخمینی کشورهای مورد مطالعه…………………………………..101
شکل(4-2) نمودارهای تلاش مالیاتی کشورهای مورد مطالعه……………………………………103
فهرست جدولها
عنوانصفحه
جدول 3-1 : تفسیرهای مختلف ازقانون واگنر………………………………………………………………………………………………..76
جدول 4-1: بررسی مرتبه جمعی بودن متغیرها91
جدول 4-2: نتایج آزمون F لیمر……………………………………………………………………………………………………………………93
جدول 4-3: نتایج آزمون هاسمن…………………………………………………………………………………………………………………..93
جدول 4-4: نتایج تخمین93
جدول 4-5: نتایج آزمونهای ریشه واحد بر روی پسماندهای رگرسیون95
جدول 4-6: نتایج آزمون والد………………………………………………………………………………………………………………………95
جدول 4-7: نسبت مالیاتی تخمینی و واقعی هر کشور در سالهای مختلف96
جدول 4-8: تلاش مالیاتی کشورهای مورد مطالعه98
فصل اول
کلیات پژوهش
1-1- مقدمه
درآمدهای مالیاتی میتوانند مهمترین روش تأمین مخارج دولت بوده و نقش مهمی در اعمال سیاستهای اقتصادی دولتها ایفا نمایند. درصورتیکه دولتها بتوانند با برنامهریزی از این منبع مهم درآمدی به بهترین نحو استفاده نمایند، اقتصادشان به اهداف مطلوب اقتصادی نزدیکتر خواهدشد. سوالی که در این بین مطرح میشود، این است که آیا برای یک کشور همیشه امکان گسترش درآمدهای مالیاتی وجود دارد، و آیا یک کشور میتواند در صورت تمایل تا هر میزان درآمد مالیاتی خود را افزایش دهد؟ در ادبیات اقتصادی برای پاسخ به این سوال از دو شاخص ظرفیت مالیاتی و تلاش مالیاتی استفاده میشود.
اما کاربرد صحیح ظرفیت و تلاش مالیاتی، و همچنین تأثیر بیشتر آنها در اقتصاد، مستلزم شناخت صحیح و درست از عوامل تأثیرگذار و معیارهای آنها میباشد. بنابراین پژوهش حاضر سعی در معرفی عوامل موثر بر ظرفیت مالیاتی و تلاش مالیاتی دارد، تا از طریق ایجاد امکان گسترش درآمدهای مالیاتی، دولت را در رسیدن به اهداف کلان خود یاری نماید. در این راستا، همچنین به مقایسه ظرفیت و تلاش مالیاتی ایران با چند کشور منتخب عضو سازمان کنفرانس اسلامی نیز پرداخته میشود.
این فصل به کلیات پژوهش خواهد پرداخت و در این زمینه به بیان مسأله پژوهشی، اهمیت و ارزش پژوهش، اهداف و فرضیههای پژوهش، روش تحقیق، ابزار گردآوری و تحلیل دادهها، دادههای استفادهشده در پژوهش و در نهایت به بیان تعریف کلید واژهها میپردازد.
1-2- شرح و بیان مسئله پژوهشی
مالیات بهعنوان معمولترین و مهمترین منبع مالی برای تأمین درآمدهای عمومی و یکی از کاراترین و مؤثرترین ابزارهای سیاستهای مالی بهشمار میرود که دولت میتواند به واسطه آن، بسیاری از خدمات اجتماعی و رفاهی را به مردم ارائه دهد و به بسیاری از فعالیتها و جریانات اقتصادی و اجتماعی سمت وسوی لازم را ببخشد. متأسفانه تلقی برخی از افراد از وصول مالیات محدود به کسب درآمد بیشتر بهمنظور ادارهنمودن تشکیلات دولتی است و آنچه کمتر به آن توجه میشود این است که پایین بودن سهم وصولیهای مالیاتی در ترکیب درآمدی دولت علاوه بر آنکه عوارض ناگواری همچون وابستگی درآمد کشور به صدور یک کالا را دربر دارد، اقتصاد کشور را از امکان استفاده از ابزار مالی محروم ساخته است. در حالیکه با استفاده از این ابزار میتوان بسیاری از نابسامانیهای اقتصادی را بهسمت صحیحی هدایت نمود. با تغییر در پایههای مالیاتی میتوان مکانیزمهایی ایجاد نمود که مسائل و مشکلات اقتصادی همچون: کسری بودجه، تورم، بیکاری، نامتعادل بودن توزیع درآمد، کاهش صادرات غیرنفتی و افزایش واردات، افزایش مهاجرت به شهرهای بزرگ، بالا رفتن مصرف کالاهای تجملی در مناطق شهری و بسیاری از مسائل دیگر را سامان بخشید و ضمانت لازم برای رشد و شکوفائی اقتصاد و تحقق اهداف اقتصادی، اجتماعی و سیاسی را فراهم آورد.
ظرفیت مالیاتی توان جامعه را در پرداخت مالیات نشان می دهد. به عبارتی، ظرفیت مالیاتی میزان مالیاتی است که مردم می توانند بپردازند.(حمید صفایی نیکو، 1375) ظرفیت مالیاتی در واقع حجم مالیاتی است که جامعه به طور بالقوه توان پرداخت آن را دارد. اطلاعات لازم در مورد ظرفیت یک کشور یا یک منطقه در تجهیز منابع مالیاتی برای پاسخگویی به مشکلات مالی و اجرای سیاست های اقتصادی با استفاده از برآوردظرفیت مالیاتی فراهم می شود. به این ترتیب، آشکار می شود که یک کشور یا یک منطقه اولاً چه میزان کوشش در تجهیز منابع مالیاتی به کار برده است و ثانیاً به طور متوسط تا چه میزان توان افزایش منابع را دارد. این شاخص بر اساس روش تجربی مقدار بهینه مالیات یا برآورد نسبت مالیاتی است که مبنای الگوی اقتصاد سنجی برآورد شده است. به عبارت دیگر، ظرفیت مالیاتی از طریق برازش کردن نسبت مالیاتی بر روی متغیرهای تأثیرگذار محاسبه می گردد.
انگیزه اصلی مالیات در سطح کشور، تأمین مالی اداره امور و تدارک عمومی خدمات اجتماعی و اقتصادی میباشد. تلاش جهت جمعآوری درآمدهای مالیاتی با شناخت اهرمهای مالیاتی موجود تعیین میشود و تکیه بیشتر بر درآمدهای مالیاتی در سطح کشور بدون شناخت این اهرمها و عوامل مؤثر بر ظرفیت مالیاتی نمیتواند چندان موفقیتآمیز باشد. در برنامههای توسعه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی، یکی از خط مشیهای اساسی در مورد مالیات، ارتقای سطح تلاش مالیاتی از طریق بهبود روشهای جمعآوری مالیات و تدوین قوانین و مقررات لازم است.
در بررسیهای مربوط به ظرفیت بالقوه مالیاتی ایران، مشخص شده است که شکاف قابل توجهی میان ظرفیت بالقوه مالیاتی و وصولیهای بالفعل مالیاتی وجود دارد. (نادر مهرگان، 1383) در شرایط فعلی که افزایش درآمدهای مالیاتی ممکن میباشد، باتوجه به اهمیت و ضرورت مطالب فوق بایستی بودجه کشور هر چه بیشتر به درآمدهای مالیاتی متکی باشد تا بتوان اقتصادی سالم براساس درآمدهای منطقیتر و قابل برنامهریزی برای تأمین مخارج دولت پایهریزی کرد. بر این اساس، آگاهی از میزان ظرفیت وصول نشده درآمدهای مالیاتی از اهمیت خاصی برخوردار است. لذا این پژوهش درصدد است تا با محاسبه ظرفیت مالیاتی کشور، تفاوت میان ظرفیت بالقوه مالیاتی و وصولیهای بالفعل مالیاتی را آشکار ساخته، همچنین این موضوع را با کشورهای منتخب سازمان کنفرانس اسلامی مقایسه کند. بنابراین در این پژوهش تلاش مالیاتی کشورهای ایران، اردن، لبنان، مصر، اندونزی، مالزی، پاکستان، مراکش، بنگلادش، عراق، کویت، عمان، عربستان سعودی، و تونس در دوره 2005-1999 مورد مقایسه قرار می گیرد. در مورد الگوی مورد استفاده در این پژوهش نیز باید گفت که بر مبنای الگوهای مطالعات قبلی که همگی تقریباً در چارچوب مشابهی تعیین شدهاند و شامل متغیرهای تقریباً مشابه و عمدتاً یکسانی هستند، در این مطالعه متغیرهای دیگری مانند ضریبجینی و پولیکردن نیز وارد الگوی تخمینی شدهاست.
1-3- اهداف پژوهش
اهداف این پژوهش عبارتاند از:
1. برآورد ظرفیت مالیاتی و تلاش مالیاتی در ایران
2. تعیین رابطه بین سهم بخش های کشاورزی، صنعت، خدمات و بخش خارجی از تولید ناخالص داخلی با نسبت مالیاتی
3. مقایسه مقدار تلاش مالیاتی ایران با کشورهای منتخب عضو سازمان کنفرانس اسلامی
1-4- فرضیههای(سؤالات) پژوهش
1. نسبت مالیاتهای وصولی(بالفعل) به GDP کمتر از نسبت مالیاتهای مطلوب(بالقوه) به GDP میباشد.
2. رابطه بین سهم بخش های صنعت، خدمات، تجارت خارجی از تولید ناخالص داخلی و نسبت مالیاتی مثبت است.
3. رابطه بین سهم بخش کشاورزی از تولید ناخالص داخلی و نسبت مالیاتی منفی است.
4. تلاش مالیاتی درایران نسبت به کشورهای منتخب عضو سازمان کنفرانس اسلامی پایینتر است.
1-5- اهمیت و ارزش پژوهش
درآمدهای مالیاتی بهترین، سالمترین ومنطقیترین روشهای تأمین مخارج دولتها میباشد و از مالیاتها بهعنوان یکی از مهمترین و مؤثرترین ابزار اقتصادی دولت نام برده میشود. حفظ ثبات نسبی در روند حرکت رو به جلوی بخشهای مختلف اقتصادی میتواند بوسیله اهرم مالیات که یکی از مهمترین اهرمهای سیاست مالی است صورت پذیرد.
از طرفی در بررسی های مربوط به ظرفیت بالقوه مالیاتی کشور مشخص شده است که شکاف قابل توجهی میان ظرفیت بالقوه مالیاتی و وصولی های بالفعل مالیاتی وجود دارد و در شرایط فعلی امکان افزایش تلاش مالیاتی ممکن می باشد(نادر مهرگان،1383). لذا با توجه به اهمیت فوق و ضرورت اینکه بایستی بودجه کشور از درآمدهای نفتی بینیاز شده و هر چه بیشتر به درآمدهای مالیاتی متکی باشد تا بتوان اقتصادی سالم با درآمدهای منطقیتر و قابل برنامهریزی برای تأمین مخارج دولت داشت، قبل از هر چیز لازم است تا ظرفیت بالفعل و بالقوه مالیاتی شناخته شود، تا با انتخاب روشهای صحیح و اصولی و برنامهریزی شده این دو ظرفیت به هم نزدیک شوند و علاوه بر تأمین هزینههای دولت، مالیات را بهعنوان ابزار قدرتمندی در جهت رسیدن به اهداف سیاستهای کلی اقتصاد کلان بهکار گرفت. برآورد تلاش مالیاتی ایران نیز در راستای همین هدف یعنی شناسایی ظرفیت بالقوه مالیاتی میباشد، تا پس از بررسی عوامل مؤثر بر ظرفیت مالیاتی، زمینه افزایش تلاش مالیاتی ایران در آینده معرفی گردند.
1-6- روش پژوهش
تعیین ظرفیت مالیاتی مستلزم بررسی عوامل مؤثر بر نسبت مالیاتی، یعنی نسبت مالیات دریافت شده از درآمد ملی کشور است. بدین منظور، ابتدا لازم است الگوی مناسب برای تعیین عومل تأثیر گذار بر نسبت مالیاتی تدوین و سپس با استفاده از روش های اقتصاد سنجی و آمار مربوط به کشورهای مورد مطالعه، میزان تأثیر هر یک از عوامل بر نسبت مالیاتی تخمین زده شود.
در این پژوهش، بر مبنای روش لیتولد(1991) و تکمیل آن با توجه به مطالعات جدید الگوی مناسب تدوین می شود. مزیت روش لیتولد در مقایسه با سایر تحقیقات این است که از یک مبانی مشخص نظری برخوردار است. در این روش، فرض می شود که دولت سیاستهای خود را با هدف حداکثر کردن رفاه جامعه، تدوین می کند. بر این اساس، یک تابع رفاه اجتماعی بعنوان تابع هدف برای دولت فرض می شود، که قصد دارد با انتخاب سیاستهای مناسب و با در نظر گرفتن قید بودجه ای رفاه جامعه را حداکثر کند.
بر مبنای مطالعات انجام شده فرض می شود که سهم مالیات از تولید ناخالص داخلی یا همان “نسبت مالیات حقیقی”1 تابعی است از: “نسبت مالیاتی مطلوب”2 *()، سهم بخش کشاورزی از تولید ناخالص داخلیYA ، سهم بخش خدمات از تولید ناخالص داخلی YS، سهم بخش صنعت (کارخانه ای) از تولید ناخالص داخلی YM، درجه بازبودن اقتصاد یا سهم بخش خارجی از تولید ناخالص داخلی ( که عبارت است از مجموع صادرات X و واردات M از تولید ناخالص داخلی( )، سهم جمعیت شهری از کل جمعیت ، پولی کردن3 Mn، و ضریب جینی Gini است؛ به عبارت دیگر، تابع نسبت مالیاتی حقیقی عبارتست از:
(1-1)
بر مبنای نتایج حاصله از مطالعات گذشته، انتظار اولیه وجود رابطه منفی میان نسبت مالیاتی و سهم بخش کشاورزی از تولید ناخالص داخلی، و همچنین رابطه مثبت میان سهم بخشهای خدمات و صنعت از تولید ناخالص داخلی میباشد. افزایش سهم بخش خارجی از درآمد، می تواند موجب افزایش نسبت مالیاتی شود. در تحقیقات اخیر از متغیرهای نسبت جمعیت شهری به کل جمعیت و پولی کردن، برای توضیح نسبت مالیاتی استفاده گردیده است. انتظار این است که افزایش نسبی جمعیت شهری از یک سو افزایش خدمات دولتی در شهرها را فراهم نموده و برای تأمین مخارج این خدمات، نسبت مالیاتی افزایش یابد. از سوی دیگر، در کشورهای عضو کنفرانس اسلامی افزایش شهرنشینی می تواند موجب گسترش بخش غیر رسمی شده و فرار مالیاتی را تشدید کند و در نتیجه نسبت مالیاتی کاهش یابد. به عبارتی دیگر رابطه میان و ، می تواند مثبت یا منفی شود. پولی کردن نیز می تواند موجب مالیات تورمی4 شده و نیاز دولت را به دریافت مالیات کاهش دهد. در نتیجه، انتظار اولیه این است که رابطه منفی میان پولی کردن و نسبت مالیاتی برقرار باشد(رائو،1993). نهایتاً هرچه نابرابری درآمدی کمتر باشد، تعداد بیشتری از افراد جامعه در دامنه درآمدی مشمول مالیات قرار می گیرند و لذا ظرفیت مالیاتی بالا می رود. بنابراین بین سطح نابرابری و درآمد مالیاتی، رابطهای منفی برقرار است (رائو،1993). رابطه بین نسبت مالیاتی مطلوب و نسبت مالیاتی حقیقی، با استفاده از چارچوب نظری ارائهشده توسط لیتولد(1991) و از طریق حداکثر سازی تابع رفاه اجتماعی معرفیشده بهوسیله او بهدست میآید.
برای این منظور می توان شکل تابع نسبت مالیاتی را به صورت خطی فرض کرده و آن را به صورت زیر نشان داد:
که در آن ut, جمله اختلال با فروض کلاسیک است. نهایتاً پس از بهینهیابی نسبت مالیاتی مطلوب، میتوان به رابطه زیر رسید:
در نهایت خواهیم داشت:
که در آن = c0 ، =و 1=است.
در رابطه (1-8) داریم:
سهم مالیات از تولید ناخالص داخلی
YA : سهم کشاورزی در تولید ناخالص داخلی
YS : سهم بخش خدمات از تولید ناخالص داخلی
YM : سهم بخش صنعت از تولید ناخالص داخلی
: سهم بخش خارجی از تولید ناخالص داخلی یعنی مجموع صادرات X و واردات M از تولید ناخالص داخلی
: سهم قرض های خارجی از تولید ناخالص داخلی
: معکوس تولید ناخالص داخلی سرانه
: سهم جمعیت شهری از کل جمعیت
Mn: پولی کردن؛ پولی کردن عبارت است از تأمین کسری بودجه دولت از طریق انتشار پول.
Gini: مقدار ضریب جینی

همان طور که قبلا اشاره شد، انتظار این است که با افزایش تولید ناخالص داخلی سرانه y و در نتیجه افزایش رفاه جامعه، نسبت مالیاتی افزایش یابد. بنابراین بایستی یک رابطه منفی میان معکوس y ، یعنی (y/1( و نسبت مالیاتی وجود داشته باشد.علاوه بر این انتظار می رود که یک رابطه مثبت میان نسبت مالیاتی و سهم هر یک از بخش های صنعت، خدمات و تجارت خارجی از تولید ناخالص داخلی برقرار باشد. همان طور که قبلا بحث شد رابطه میان متغیرهای نسبت مالیاتی و نسبت جمعیت شهری به کل جمعیت می تواند مثبت و یا منفی باشد. همچنین انتظار اولیه این است که تأثیر دو متغیر پولی کردن و نسبت بدهیهای خارجی بر نسبت مالیاتی منفی باشد؛ به بیان بهتر هرچقدر دولت در تأمین کسری بودجه خود بیشتر به انتشار پول تکیه کند، نیاز به مالیات در ترکیب بودجه کاهش مییابد. و نهایتاً بین سطح نابرابری و درآمد مالیاتی رابطهای منفی وجود دارد؛ لذا هرچه ضریب جینی بزرگتر باشد، تعداد بیشتری از افراد جامعه در دامنه درآمدی مشمول مالیات قرار میگیرند و بنابراین ظرفیت مالیاتی کل جامعه بالا میرود.
بر اساس مباحث مطرح شده، ملاحظه شد که محققان برای محاسبه تلاش مالیاتی از رابطه استفاده می نمایند.
(1-4)

که در آن : تلاش مالیاتی در کشور i ام، : میزان مالیات دریافتی در کشور i ام، : میزان مالیات بالقوه یا ظرفیت مالیاتی در کشور i ام، است که بایستی برآورد شود، و تولید ناخالص داخلی (GDP) در کشور i ام می با شد.
به عبارت دیگر با تقسیم نسبت مالیاتی حقیقی بر نسبت مالیاتی تخمین زده شده(بالقوه) می توان تلاش مالیاتی را برای هر کشور محاسبه کرد. بنابراین ابتدا لازم است نسبت مالیاتی بالقوه از طریق تخمین رابطه (1-3) برآورد و با قرار دادن آن در رابطه (1-4)، تلاش مالیاتی حساب گردد.
1-6-1 دادههای استفاده شده در پژوهش
داده های مورد استفاده در این پژوهش مستخرج از داده های شاخص توسعه جهانی(WDI) می باشد. کشورهای منتخب عضو کنفرانس اسلامی عبارتند از: ایران، اردن، لبنان، مصر، اندونزی، مالزی، پاکستان، مراکش، بنگلادش، عراق، کویت، عمان، عربستان سعودی، و تونس. دوره مورد بررسی نیز 2005-1999 میباشد.
1-6-2 ابزار گردآوری و تحلیل دادهها
برای جمع آوری مطالب مربوط به ادبیات موضوع از روش کتابخانهای نظیر کتب، مجلات، مقالهها، پایاننامهها، … استفادهشدهاست. دادههای آماری نیز با استفاده از اطلاعات سایت داده های شاخص توسعه جهانی(WDI) بهدستآمدهاند. نرم افزارهای مورد استفاده در این مطالعه نیز Excel و Eviews میباشند.
1-7- واژگان کلیدی
-مالیات5:
دولتها به منظور تامین مالی برنامه های مخارج خود، ابتدا باید از درآمدهای خود اطمینان حاصل کنند. بدین منظور یکی از ابزار ویژه تامین مالی مخارج دولتها، مالیات می باشد.(فرهنگ پالگریو؛ 228)
ظرفیت مالیاتی6:
ظرفیت مالیاتی بیشترین مالیاتی است که با توجه به سطح توزیع آن و ترکیب درآمد و قوانین هر کشور در یک دوره بلندمدت قابل اخذ است. (نادر مهرگان، 1383؛ 2)
نسبت مالیاتی7:
عبارت است از نسبت درآمدهای مالیاتی به تولید ناخالص داخلی (T/GDP). نسبت مالیاتی اولین و مهمترین ملاک جهت سنجش سیستم مالیاتی است (تانزی8، 1991؛ 5)
تلاش مالیاتی9:
عبارت از نسبت مالیاتی جمعآوریشده بهظرفیت مالیاتی برآورد شده از پایه مالیاتی میباشد (رادر فورد10 ،1991؛ 4). هرچه تلاش مالیاتی بیشتر باشد، قسمت بیشتری از ظرفیت مالیاتی جمعآوری میشود و این عملی نیست جز از طریق بهبود عملکرد و کارایی که همان بالاتربودن میزان تلاش مالیاتی است. در واقع شاخص تلاش مالیاتی معیار و ملاک مناسبی برای عملکرد مالیاتی یک کشور یا یک منطقه میباشد (صفای نیکو، 1375؛ 15)
1-8- جمعبندی فصل
در این فصل، پس از شرح و بیان مسئله پژوهشی، به اهمیت و ضرورت آن پرداختهشدهاست. سپس هدف و فرضیه مورد نظر جهت رد یا عدم رد مطرح گردید. در بحث بعدی روش پژوهش و کاربرد آن مورد اشاره قرار گرفت و در نهایت به تعریف کلید واژههای مورد استفاده در پژوهش اشارهشد.

فصل دوم
ادبیات موضوع و پیشینه پژوهش
مقدمه
طبق تعریف ” علم اقتصاد، علم تخصیص منابع محدود به نیازهای نامحدود بشری است.11″ لذا با توجه به محدود بودن منابع و نامحدود بودن خواستهها و نیازهای بشری، امر تخصیص و بهینه بودن آن از اهمیت ویژهای برخوردار است. علاوه بر این مسئله، بحث عدالت و توزیع عادلانه درآمدها، دخالت دولت را در اقتصاد لازم و ضروری میسازد. بدین ترتیب اقتصاد بخش عمومی و مالیه عمومی مطرح میشود. “اقتصاد بخش عمومی اثرات سیاستهای مالی، سیاستهای مالیاتی و مخارج دولت را بر موضوعاتی چون تخصیص منابع، توزیع درآمد و ثروت و درنهایت، ثبات اقتصادی مورد توجه قرار میدهد.12” مالیه عمومی معمولاً به مطالعه و بررسی تصمیمات دولت در ارتباط با مالیاتها (یا بهطور کلیتر درآمدها) و هزینهها اطلاق میگردد. مالیه عمومی در سطح خرد به بررسی آثار هزینههای عمومی و مالیاتها روی رفتارهای فردی میپردازد و در سطح کلان به ارزیابی تلاشهای دولت در تعیین یک ترکیب مالیات و هزینه جهت حصول همزمان سطح اشتغال، شاخص قیمتها، رشد تولیدات و موازنه پرداختها مبادرت میورزد.
از سیاستهای پولی و مالی عموماً بهعنوان سیاستهای مدیریت تقاضا یاد میشود. هدف مشترک و کلی سیاستهای پولی و مالی این است که تولید را در نزدیکی اشتغال کامل نگهداشته و سطح قیمتهای موجود را تثبیت نمایند. سیاست پولی از ابزار پولی بهمنظور حصول اهداف کلان اقتصادی مثل تثبیت قیمتها بهره میجوید. ابزار سیاست پولی عبارتند از: نرخ ذخیره قانونی، نرخ تنزیل مجدد، عملیات بازار باز، و کنترل اعتبارات. ولی در سیاست مالی از تغییرات آگاهانه در اندازه، ترکیب و زمانبندی مخارج و درآمدهای مالیاتی دولت استفاده میشود. تغییر نرخ مالیاتها، خرید کالاها و خدمات توسط دولت، استخدام عامل کار و پرداختهای انتقالی، ابزار سیاست مالی هستند.
همانطور که گفتهشد، درآمدهای مالیاتی میتوانند مهمترین روش تأمین مخارج دولت بوده و نقش مهمی در اعمال سیاستهای اقتصادی دولتها ایفا نمایند. درصورتیکه دولتها بتوانند با برنامهریزی از این منبع مهم درآمدی به بهترین نحو استفاده نمایند، اقتصادشان به اهداف مطلوب اقتصادی نزدیکتر خواهدشد. سوالی که در این بین مطرح میشود، این است که آیا برای یک کشور همیشه امکان گسترش درآمدهای مالیاتی وجود دارد، و آیا یک کشور میتواند در صورت تمایل تا هر میزان درآمد مالیاتی خود را افزایش دهد؟ در ادبیات اقتصادی برای پاسخ به این سوال از دو شاخص ظرفیت مالیاتی و تلاش مالیاتی استفاده میشود.
استفاده از شاخص نسبت مالیاتی(نسبت کل درآمد مالیاتی کشور به تولید ناخالص داخلی)، بهعنوان شاخص توان یک کشور در افزایش سهم مالیات در GDP بهتنهایی ممکن است گمراهکننده باشد. چراکه عواملی مانند سطح توسعهیافتگی، دسترسی به ابزارهای مالیاتی مناسب، منابع درآمدی غیرمالیاتی… که عوامل مهمی در تعیین ظرفیت مالیاتی یک کشور بهشمار میروند، درنظر گرفته نمیشوند.
شاخص دوم یعنی تلاش مالیاتی، برای مقایسه بین نسبت مالیاتی بالفعل و نسبت مالیاتی بالقوه بهکار میرود. هرچه نسبت مالیاتی بالفعل فاصله بیشتری با نسبت مالیاتی بالقوه داشتهباشد، کشور مورد بررسی بهعنوان کشوری که تلاش مالیاتی پایینی داشته، قلمداد میشود.
در این فصل ابتدا به تعریف اصطلاحات مختلف در زمینه مالیات پرداخته و انواع مفاهیم مهم مالیاتی معرفی میگردند. سپس به تعریف و مفهوم ظرفیت مالیاتی، تلاش مالیاتی، و عوامل مهم تأثیرگذار بر این دو شاخص پرداخته میشود. نهایتاً تحقیقات انجامشده در این زمینه، در قالب مطالعات داخلی و خارجی بهطور اجمالی مرور میگردند.
2-1- تعریف، مفهوم کلی و اهمیت مالیات:
ریکاردو در تعریف مالیات میگوید: ” آن بخشی از محصول زمین و یا نیروی کار یک کشور است که برای تأمین هزینههای دولتی اختصاص مییابد.” در حال حاضر نیز مالیات در واقع بخشی از درآمد نیروی کار، زمین و یا سرمایه در دسترس افراد و بنگاهها میباشد که توسط دولت اخذ میگردد. منوچهر فرهنگ در فرهنگ علوم اقتصادی خود، مالیات را چنین تعریف میکند: “مبلغی که دولت از اشخاص، شرکتها و مؤسسات بر طبق قانون برای تقویت عمومی حکومت و تأمین مخارج عامه میگیرد. افزون بر خصلت اجباری بودن، یک خصوصیت بارز دیگر مالیات این است که رابطه صحیح دوطرفه یا متناسبی میان میزان مالیات و ارزش خدمات عمومی که مالیاتدهندگان از آن برخوردار میشوند، وجود ندارد.” تعریف دیگری از مالیات عبارت است از: “پرداختهای اجباری برای فعالیتهای مشخص اقتصادی که معمولترین و مهمترین روش تأمین مخارج دولت میباشد. بهعلاوه مالیاتها توانایی افراد را در حق استفاده از منابع اقتصادی که برای مصارف خصوصی در اختیار دارند، کاهش میدهد.13” مالیات یکی از مهمترین ابزار اعمال سیاست مالی دولتها میباشد. اهمیت مالیات تنها از بعد کارایی آن برای دولت مورد توجه نیست، بلکه آثار و فشارهای ناشی از آن، عادلانه یا ناعادلانه بودن آن، تأثیر آن بر کارایی اقتصادی و امثال آن نیز مورد توجه خاص میباشد.
2-2- پایه مالیاتی14

در این سایت فقط تکه هایی از این مطلب با شماره بندی انتهای صفحه درج می شود که ممکن است هنگام انتقال از فایل ورد به داخل سایت کلمات به هم بریزد یا شکل ها درج نشود

شما می توانید تکه های دیگری از این مطلب را با جستجو در همین سایت بخوانید

ولی برای دانلود فایل اصلی با فرمت ورد حاوی تمامی قسمت ها با منابع کامل

اینجا کلیک کنید

پرداخت مالیات بستگی به تعریف روشنی از پایههای مالیاتی15 دارد. یکی از روشهای اندازهگیری توان مالی یک خانوار، بوسیله منابع درآمدی وی میسر است. از منابع در دسترس خانوار، میتوان درآمدهایی که بهدست میآورد، یا بهره یا بازدهیهای حاصل از هر گونه دارایی و ارزش داراییهای سرمایهای که در اختیار وی قرار دارد را نام برد. اینها همگی انواع پایههای مالیاتی را در ارتباط با مالیات بر درآمد تشکیل میدهد. راه دیگری نیز برای اندازهگیری توان مالی فرد وجود دارد و آن سطح مخارج و یا مصرف وی است. بنابراین، کسی که بیشتر مصرف میکند، مالیات بیشتری میپردازد. فرمهای مختلف سطوح مصرف، پایههای مالیاتی مالیات بر مخارج را تشکیل میدهد. تا آنجا که تعاریف مورد استفاده قرار میگیرند، اندازه پایه مالیاتی، تحت تأثیر اندازه و وسعت تخفیفهای مالیاتی ( بر پایه درآمدی) و یا تعداد کالاهایی که شامل میشود ( بر پایه مخارج ) میباشد.
عامل دومی که تعیینکننده دیون مالیاتی است، تعریف واحد مالیاتی16 شامل خانواده، همسران و فرد میباشد. از نظر تاریخی، با زنان از نظر حقوق مالیاتی به عنوان افراد وابسته برخورد میشده است و نرخ بالای تخفیف مالیاتی به مردانی که ازدواج میکردند داده میشد. این نوع تخفیف هنوز در بسیاری از نظامهای مالیاتی وجود دارد. ولی مقدار آن کاهش یافته است و به اغلب خانوادهها اجازه داده میشود تا انتخاب کنند که آیا میخواهند مالیات فردی پرداخت کنند یا مالیات متأهلی.
بنابر مطالب بالا میتوان تعریف مشخص و تقریباً کاملی برای پایه مالیاتی ارائه داد. پایه مالیاتی عبارتاست از: “یک واحد ارزش یا امتیاز یا مالی که مالیات بر آن بسته و عایدی مالیات روی آن محاسبه میشود. این پایه ممکن است ملک یا درآمدهای ویژه سالانه یا قیمت ماترک متوفی، امتیاز یک مؤسسه اقتصادی، یک شغل، حجم، شماره و کیفیت و یا دیگر خواص بعضی اجناس باشد.17” بهعبارت دیگر میتوان گفت هر کالا و یا هر فعالیت اقتصادی را که مالیات به آن تعلق گیرد، پایه مالیاتی مینامند. میتوان معمولترین پایههای اقتصادی مالیاتها را به سه دسته عمده تقسیم کرد: درآمد، مصرف و ثروت. قابل ذکر است که ممکن است مالیات، بر پایهای غیراقتصادی که توسط پرداختکننده مالیات غیرقابل کنترل میباشد، وضع گردد؛ مانند مالیات بر حیات18 یا مالیات سرانه19. این نوع مالیات، پرداختی است یکجا که سالانه باید بهوسیله هر فرد بالغی در جامعه پرداخت شود.
2-3- نرخ مالیات و انواع آن:
نرخ مالیات، تعیین کننده نسبتی از پایه مالیاتی است که میبایست بهصورت مالیات پرداخت شود. بهعبارت دیگر “تناسب ارزش پولی یک پایه مالیاتی که دولت برپایه تعیین ارزش بهعنوان مالیات تحصیل میکند.20” نرخ مالیاتی ممکن است تناسبی21، تصاعدی22، یا تنازلی23 باشد. مالیات تناسبی، مالیاتی است که در آن نرخ مالیات بهعنوان درصدی از پایه مالیاتی میباشد و این نرخ با تغییر اندازه پایه مالیاتی تغییر پیدا نمیکند.
در مالیات تصاعدی، نرخ مالیاتی بهعنوان درصدی از پایه مالیاتی، متناسب با اندازه پایه مالیاتی افزایش یابد. به این ترتیب، هرقدر پایه مالیاتی بیشتر باشد، نرخ مالیاتی نیز بیشتر خواهد بود.
در مالیات تنازلی، نرخ مالیات برحسب درصد پایه مالیاتی، بهتدریج با افزایش پایه مالیاتی کاهش پیدا میکند.
نرخ متوسط مالیاتی، عبارتست از کل مالیات جمعآوریشده تقسیم بر اندازه و مقدار پایه مالیاتی. نرخ نهایی مالیات نیز، برابر است با تغییر در کل مالیات جمعآوریشده تقسیم بر تغییر در پایه مالیاتی.
2-4- بار مالیاتی و تعلق واقعی مالیات:
“بار مالیاتی24 عبارتست از آخرین نقطه برخورد و قرارگاه مالیات موضوعه25”.
منظور از تعلق واقعی مالیات این است که نهایتاً و واقعاً پرداختکننده اصلی مالیات چه کسی است. بهعبارت دیگر ممکن است از یک قشر خاص مالیات اخذ شود، ولی در واقع پرداخت کننده نهایی مالیات شخص دیگری باشد.
2-5- اصول مالیاتی:
در نظامهای مالیاتی چند اصل کلی مطرح است که تحت عنوان اصول مالیاتی مورد بحث است. در اینجا به چهار مورد از آنها اشاره میشود: ساده بودن، کمهزینه بودن، عادلانه بودن و کارآمد بودن. ساده بودن بدین معناست که نظام مالیاتی بهگونهای باشد که از نظر مأموران دولتی و مالیاتدهندگان بهراحتی قابل درک باشد. کمهزینه بودن مالیات یعنی اینکه ساختار مالیاتی باید بهگونهای باشد که هزینههای اعمال شده برای جمعآوری مالیات و اداره امور مالیاتی نسبت به منابع حاصل از دریافت مالیات، پایینتر باشد.
در مورد عادلانه بودن مالیاتها باید گفت که در این رابطه دو نوع تفسیر وجود دارد؛ عدالت افقی و عدالت عمودی.عدالت افقی یعنی ازافراد وگروههایی که دارای موقعیتهای مشابهی هستند، مالیات مشابهی نیز گرفته شود. عدالت عمودی نیز به این معنی است که از افراد دارای درآمدهای بالاتر نسبت به افراد دارای درآمدهای کمتر، مالیات بیشتری گرفته شود.


پاسخ دهید